ક્ષત્રિય ઠાકોર સમાજ નું પ્રભુત્વ ઓછું થવાના પરિબળો

ગુજરાતની રાજનીતિમાં ક્ષત્રિય ઠાકોર સમાજ એક ખૂબ જ મોટું અને નિર્ણાયક સંખ્યાબળ ધરાવતો સમૂહ છે. તેમ છતાં, માધવસિંહ સોલંકીના સુવર્ણકાળ બાદ આ સમાજમાંથી કોઈ મુખ્યમંત્રી પદ સુધી પહોંચી શક્યું નથી, તેની પાછળ સામાજિક, રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક પરિબળો જવાબદાર છે. ૧. રાજકીય ધ્રુવીકરણ અને 'KHAM' થીયરીનો અંત ૧૯૮૦ના દાયકામાં માધવસિંહ સોલંકીએ KHAM (Kshatriya, Harijan, Adivasi, Muslim) સમીકરણ દ્વારા સત્તા મેળવી હતી. જેમાં ક્ષત્રિય ઠાકોર સમાજ પાયામાં હતો. પરિબળ: ૧૯૯૦ના દાયકા પછી ગુજરાતની રાજનીતિ 'જાતિવાદ' થી 'હિન્દુત્વ' તરફ વળી. ભાજપના ઉદય સાથે મધ્યમ વર્ગ અને ઓબિસી (OBC) મતોનું વિભાજન થયું, જેના કારણે કોંગ્રેસનું પરંપરાગત KHAM માળખું નબળું પડ્યું. ૨. નેતૃત્વનું વિભાજન અને જૂથબંધી માધવસિંહ સોલંકી પછી સમાજમાં એવું કોઈ એકચક્રી નેતૃત્વ ઊભું ન થયું જે સમગ્ર ગુજરાતના ઠાકોર સમાજને એક તાંતણે બાંધી શકે. *પરિબળ: ભાજપ અને કોંગ્રેસ બંને પક્ષોમાં ઠાકોર નેતાઓ વહેંચાઈ ગયા. જ્યારે કોઈ એક નેતા આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરે, ત્યારે પક્ષની અંદરની જૂથબંધી અથવા અન્ય સમાજના સમીકરણો તેમને મુખ્યમંત્રી પદની રેસમાંથી બહાર કરી દે છે. ૩. શૈક્ષણિક અને આર્થિક પછાતપણું રાજકીય પ્રભુત્વ માટે આર્થિક શક્તિ અને શૈક્ષણિક સ્તર ખૂબ મહત્વનું છે. *પરિબળ: ઠાકોર સમાજનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ ખેતી અને મજૂરી સાથે જોડાયેલો છે. પાટીદાર અથવા અન્ય ઓબિસી જ્ઞાતિઓની સરખામણીએ આ સમાજમાં વ્યાપારીકરણ અને ઉચ્ચ શિક્ષણનો વ્યાપ ઓછો હોવાથી નીતિ-નિર્ધારણ (Policy making) માં તેમનો પ્રભાવ ઘટ્યો છે. ૪. અન્ય જ્ઞાતિઓનું વધતું વર્ચસ્વ ગુજરાતની સત્તાનું કેન્દ્ર હંમેશા સામાજિક સમતુલા પર આધારિત હોય છે. *પરિબળ: છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં પાટીદાર સમાજનું આર્થિક અને રાજકીય વર્ચસ્વ વધ્યું છે. ભાજપ અને કોંગ્રેસ બંનેએ સત્તાના સમીકરણોમાં પાટીદાર અથવા અન્ય મજબૂત ઓબિસી જ્ઞાતિઓને પ્રાધાન્ય આપ્યું, જેના કારણે ક્ષત્રિય ઠાકોર સમાજ માત્ર 'વોટ બેંક' બનીને રહી ગયો, 'નિર્ણાયક નેતૃત્વ' નહીં. ૫. વ્યૂહાત્મક ભૂલો અને જ્ઞાતિવાદનું સીમિત વર્તુળ ઘણીવાર ઠાકોર નેતાઓ માત્ર પોતાના સમાજ પૂરતા મર્યાદિત રહી જાય છે. *પરિબળ: મુખ્યમંત્રી બનવા માટે વ્યક્તિએ 'સર્વસમાજ' ના નેતા તરીકે ઉભરી આવવું પડે છે. જ્યારે નેતૃત્વ માત્ર પોતાની જ્ઞાતિના મુદ્દાઓ (જેમ કે દારૂબંધી કે અનામત) પર કેન્દ્રિત રહે છે, ત્યારે અન્ય સમાજોનો ટેકો મેળવવો મુશ્કેલ બને છે. --- મુખ્યમંત્રી ન બની શકવાના વિશિષ્ટ કારણો: કારણ | વિગત | ટિકિટ વહેંચણી | બંને પક્ષો ઠાકોર બહુલ વિસ્તારોમાં સામસામે ઠાકોર ઉમેદવારો ઉભા રાખે છે, જેથી સમાજની જીત થાય પણ સત્તામાં સામૂહિક સોદાબાજીની શક્તિ ઘટે છે. | | શહેરીકરણ | ઠાકોર સમાજ મુખ્યત્વે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં છે, જ્યારે ગુજરાતની સત્તા હવે શહેરી મતો પર વધુ નિર્ભર છે. | | વિકલ્પનો અભાવ | માધવસિંહ જેવી રાજકીય સૂઝ અને વહીવટી પકડ ધરાવતા નેતાનો શૂન્યાવકાશ હજુ ભરાયો નથી. | નિષ્કર્ષ: ક્ષત્રિય ઠાકોર સમાજ પાસે સંખ્યાબળ હોવા છતાં, સંગઠિત અવાજ અને આર્થિક-શૈક્ષણિક પ્રગતિના અભાવે તેઓ કિંગમેકર તો બને છે, પણ કિંગ (મુખ્યમંત્રી) બની શકતા નથી.